Mittwoch, 4. Januar 2017

Lufta e Vlorës në memorien e kombit

Prof. Asc. Dr. Zaho Golemi

Komiteti i Mbrojtjes Kombëtare, i drejtoi në datën 3 qershor 1920, komandës italiane në Vlorë një ultimatum: Të iki nga Vlora!
Gjeneral Piaçentini u përgjigj vetëm me fjalët: “Përgjigjen shqiptarët do ta marrin vetëm nga grykat e topave”


Akademia e Forcave të Armatosura

Në qoftë se Kongresi i Lushnjës foli me gjuhën e diplomacisë, gjashtë muaj pas Kongresit kishte ardhur koha të flitej me gjuhën e pushkës për të fituar atë që në gjuhën e historiografisë quhet “Pavarësia e Dytë shqiptare”. Për këtë qëllim patrioti Osmën Haxhiu, thirri më 29 maj 1920, kuvendin e Barçallasë, i cili me rreth 200 delegatët nga të gjithë fshatrat e Labërisë, zgjodhi Komitetin e Mbrojtjes Kombëtare, Komisionin e Luftës me 12 anëtarë dhe Këshillin e Luftës me 30 anëtarë si dhe komandantët e çetave të të gjithë fshatrave.

Është fakt i njohur historik se për organizimin e kryengritjes së armatosur kundër pushtuesve italianë, 94 vjet më parë flitej në çdo shtëpi shqiptare. Italianët kishin pushtuar një pjesë të trojeve tona të jugut, qysh në vitin 1914, kur filloi Lufta e Parë Botërore. Për aksionin politik dhe ushtarak u fol dhe në Kongresin e Lushnjës në janar të vitit 1920. Por qeveria e Tiranës ishte lënë “mënjanë”, nga ky aksion ushtarak me vlerë themelore për ekzistencën e kombit shqiptar. Lufta përfshiu masivisht gjithë fshatrat e qytetet e jugut të Shqipërisë. Janë të evidentuar saktësisht 89 komandantët e çetave të luftës me një shtrirje mjaft të gjerë që i dhanë kësaj lufte formatin e kryengritjes antipushtuese të nivelit kombëtar. Në këtë Kuvend u vendos që Komiteti i Mbrojtjes Kombëtare, t’i drejtonte komandës italiane në Vlorë një ultimatum, për t’i dalë borxhi kësaj të fundit, dhe të bëhej një zgjidhje paqësore. Në datën 3 qershor të vitit 1920 që nga Beuni ky ultimatum ju dërgua gjeneral Piaçentinit me anën e trimit dhe patriotit Mehmet Selim Mallkeqi, që e morri vullnetarisht këtë detyrë. Gjeneral Piaçentini u përgjigj vetëm me fjalët: “Përgjigjen shqiptarët do ta marrin vetëm nga grykat e topave”.

Kështu, mbas kthimit të Mehmet Selim Mallkeqit, u vendos që më 5 qershor 1920 do të bëhej sulmi i përgjithshëm. Zjarri i saj vazhdoi me heroizëm në Kotë, në Gjorm e Llogora që ishin tre nga betejat më të mëdha e më të rëndësishme të Luftës së Vlorës që çuan në shpartallimin dhe largimin përfundimtar të ushtrisë italiane nga Vlora dhe rrethinat e saj, më 3 shtator të vitit 1920. Krismën e pushkëve, topave dhe mitralozave në Vlorë e dëgjuan edhe Fuqitë e Mëdha: francezët, amerikanët, italianët dhe britanikët që ishin fitues të Luftës së Parë Botërore. Komisioni i Luftës kishte këtë përbërje: Osman Haxhiu - Vlorë Qazim Kokoshi – Vlorë, Murat Miftari – Tërbaç, Alem Mehmeti – Tragjas, Hamit Selmani – Dukat, Duro Shaska – Kocul, Hysni Shehu – Sevaster, Beqir Sulo Agalliu – Vlorë, Myqerem Hamzarai – Kaninë, Qazim Koculi – Kocul, Sali Bedini – Armen, Ali Beqiri – Velçë, Azbi Çano – Mavrovë. Komandant i Përgjithshëm i Luftës fillimisht u caktua Ahmet Lepenica, i cili pas gjashtë ditëve dha dorëheqjen dhe në vend të tij u zgjodh Qazim Koculi. Ai e kreu këtë detyrë deri në përfundim të luftës. Në nderin dhe respektin e thellë për 150 dëshmorët e Luftës së Vlorës, por dhe më shumë se 400 të plagosurve përkulet në çdo përvjetor shqiptarët. Lufta kishte heronjtë e vet të shquar e të çmuar si Zigur Lelo, Selam Musa- Salaria, Hodo Zeqiri, Kanan Mazja, Sali Vranishti, Osman Haxhiu, Sado Koshena, etj.. Duke gërmuar në shkrimet periodike të kohës gjejmë këtë pasazh të rëndësishëm nga Prof. Dr. Bardhosh Gaçe, i cili përmend një fakt shumë të rëndësishëm: “Në vitin 1985 kur i madhi Petro Marko shëtiste nëpër rrugët e Vlorës, në Muradie, në shkollën "28 Nëntori" -tha se- "do vijë dita që në sheshet dhe rrugët e Vlorës dhe në shkollat tuaja ju do të shihni fytyrat e apostujve të shqiptarizmës, si Marigo Pozio, Jani Minga, Osman Haxhiu, Halim Xhelo, Zigur Lelo, Sali Vranishti dhe gjithë patriotëve të tjerë që me pushkë e penë bënë Shqipërinë”.


Ultimatumi i Luftës së Vlorës – vlerë për studiuesit.

Përmbajtja e ultimatumit e përmbledhur sipas librit "Lufta e Vlorës" të autorit Ago Agaj, të shkruar në Egjipt dhe të botuar në Toronto-Kanada:

“Komiteti i Mbrojtjes Kombëtare
Nr. 6 i protokollit.; Shkëlqesisë së tij, Gjeneralit Settimio Piaçentini,

Komiteti “Mbrojtja Kombëtare” i zgjedhur nga populli i Vlorës në mbledhjen e Barçallasë më 29 maj 1920, në ndodhjen e të nënshkruarve, ka nderin t’i deklarojë shkëlqesisë Tuaj sa vazhdon: ”Kur ushtria italiane zbarkoi në Vlorë më 1914, komanda italiane me anën e proklamatës zyrtare të saj na siguroi në emër e në nder të kombit italian, se Italia e lirë nuk kish asnjë qëllim zaptimi të Vlorës e, qëllimi i zbarkimit ishte nevoja e sigurimit strategjik të gjendjes ushtarake në rast armiqësie ndërmjet Italisë e të Austrisë. Populli shqiptar i lodhur prej grindjeve të brendshme dhe duke u dhënë besim nderit dhe premtimeve të qeverisë italiane që bëri me anën e proklamave të botuara njëra pas tjetrës, i’u desh më në fund të përulte kokën e të toleronte zbarkimin italian. Dhe gjatë pesë vjetëve toleroi dha vazhdon të tolerojë padrejtësitë e kryera prej italianeve në dëm të Shqipërisë. Prej pesë vjetëve Vlora, djepja e Pavarësisë së Shqipërisë është qeverisur si një nga kolonitë më të ulëta: përveç gjuhës, administrata dhe flamuri tonë na u mohuan nën kondita shumë të ashpra, me të këqija se ato nën sundimin turk, kur Turqia sundonte në Shqipëri. Por e ashtuquajtura Italia e lirë, pa u turpëruar ka provokuar copëtimin e Shqipërisë me traktate të fshehtë duke mos respektuar nderin e saj me anulimin e traktatit që ajo ka firmosur në Londër më 1915. Na e dimë se një populli vogël si populli shqiptar nuk mund të sulmojë me armët e tij një fuqi të madhe siç është Italia, por qeveria italiane sado e fortë që të jetë, nuk mundet kurrë të ndalojë popullin e vogël të Shqipërisë që të vdesë për idealin e lirisë së tij. Populli shqiptar e quan copëtimin e Shqipërisë një vepër të Italisë e cila duke ndjekur programin e saj imperialist përpiqet ta mbajë Vlorën si një koloni nën zgjedhën e saj. Por ky popull sot me i bashkuar se kurrë ndonjëherë nuk mundet të tolerojë më dhe ta shohë veten të nxjerrë në akant si kafshët në Pazar të Europës për të kënaqur lakmitë Italo-Greko-Serbe. Prandaj dhe ka vendosur të rrëmbejë armët e të kërkojë nga Italia lëshimin e administracionit të Vlorës, Tepelenës, Himarës, të cilat vende duhet ti dorëzohen sa më parë qeverisë kombëtare në Tiranë. Komiteti “Mbrojtja Kombëtare” me mandat të popullit të Vlorës e të gjithë Shqipërisë, i mbledhur këtu dëshiron që shkëlqesia Juaj t’i përgjigjet kërkesës së tij deri nesër, 4 qershor përpara orës 19.00. Në rast të kundërt për çdo gjë që mund të ngjajë, Komiteti i Mbrojtjes Kombëtare nuk merr asnjë përgjegjësi.

Me nderime: Komiteti i Mbrojtjes Kombëtare
Osman Nuri, Qazim Kokoshi, Duro Shaska, Ali Beqiri. 3 qershor 1920


Kush e drejtoi Luftën e Vlorës?

Pesë Çetat më të mëdha dhe komandantët e fshatrave janë si mëposhtë vijon: (Duhet shënuar se Komandantët e vrarë u zëvendësuan menjëherë në fushëbetejë),

1.Çeta-Shullërit Komandant Kalo Telhai (dha dorëheqjen pas gjashtë ditëve) - Barjam Qamili, Ramica-Caush Tafili, Elmas Ademi, Bashaj-- Zigur Lelo, Zyber Musai, Dushan Qamili, Matogjin-Demir Mystehaku, Velçë-Caush Mehmeti, Hasan Hyso, Vajzë-Çoban Nuredini.

2. Çeta-Kudhës Komandant Rrapo Çelo, Sevaster-Hamit Mahili Dushkarak-Qëndro Fega, Shkoza-Kanan Maze, Mane Aliu Rexhepaj-Halim Rakipi, Mërtiraj-Salo Islami.

3. Çeta-Dukat Komandant Sheme Sadiku, Dukat-Hodo Zeqiri, Muhamet Maze, Tragjas-Yzeir Muço, Sinan Mete, Radhima-Bilbil Sinani, Xhafer Asllani, Imer Radhima. 

4. Çeta-Lumi Vlorës Komandant Sali Vranishti, Vranisht-Azem Sulo, Daut Seferi, Bolenë -Mato Robi, Kallarat-Feim Çelo, Tërbaç-Selman Hyseni, Selam Abazi, Lepenicë-Sheme Jazo, Gjorm-Selam Hasani, Gumenicë-Bajram Mehmeti, Deli Bajrami, Lapardha- Selim Suleimani, Drashovicë-Hysni Fallani, Vërmik-Neim Braka, Brataj- Memo Meto, Kuç-Xhafer Aliko. 

5. Çeta e Fëngut, Komandant Muço Aliu, Treblovë-Hakim Hyseni, Kocul-Lilo Hakani, Bylysh Latifi, Mavrovë - Isuf Rustemi, Romës- Mehmet Musai, Mallkeq-Mehmet Selimi, Armen-Fejzo Islami, Karbunar- Muhamet Cenaj, Gërnec- Dushan Kaçi. Të painkuadruara në këto pesë çeta ishin si mëposhtë vijon: Kanina-Komandant Beqir Velo, Muhamet Bedini, Mustafa Bega Topalltia- Kom. Neki Hoshtima Narta- Kosta Mano Çeprat- Vesel Çeprat Trevllazri- Kom. Qazim Ismaili, Ahmet Hoxha Në Vlorë erdhën shumë çeta nga të gjitha anët e vendit: Çeta e Salarisë me Komandant Selam Musai Kurveleshi- Kom. Riza Runa Mallakastra- Kom. Bektash Cakrani, Kamber Belishova, Hysni Toska Mallakastra e egër- Kom. Halim Hamiti Skrapari- Kom. Riza Kodheli Berati-Kom. Seit Toptani, Izedin Vrioni Peqini-Kom.Adem Gjinishi Gjirokastra- Javer Hurshiti, Xhevdet Picari Çamëri-Alush Seit Taka, Muharem Rushiti Korça Kom. Kapiten Ferit Frashëri Sami Koprencka, Tosun Selenica Tirana-Ismail Haki Kuçi, Ismail Haki Libohova. 

Nga Fushëbardha kishte 78 luftëtarë që drejtoheshin Novruz Bello zëvendëskomandant çete, por dhe Dervish Kërpaçi, Kasëm Golemi, Manxhar Muho, Neshat Çarçani, Belul Golemi, Xhelo Baho, Manxhar Shalari, Murat Cama, Belul Onjea, Jupe Proda, Lufto Kondi, etj.. Për këtë kënga e popullit thotë “Merri Vlorë djemtë tanë,/78 jataganë..”. Ndërsa nga Amerika erdhi edhe një çetë me në krye Aqif Përmetin dhe Kareiman Tatzatin; me Luftën e Vlorës u bashkuan edhe çetat ordinere të Shaqo Llapit, Duro Durmishit dhe Myslym Çorrit. Kishte edhe një grup artiljerësh me Kom. Azis Çamin dhe zëvendës Elmas Ademi, me artilier Xhafer Xhuveli dhe Avduraman Çiraku. Policia e luftës komandohej nga Shero Emini e Ahmet Lepenica. Të gjitha këto çeta dhe komandantët e tyre komandoheshin nga 12 anëtarët e “Komitetit të Mbrojtjes Kombëtare” dhe Komandanti i përgjithshëm Qazim Koculi. Në organizimin e luftës ishte edhe gjykata, me Kryetar Neki Xhenetin, prokuror Rasim Babameto dhe Avdul Kuçi anëtarë gjyqi Sif Kedhi e Agjah Libohova. Sekretar ishin Meçan Selami nga fshati Kallarat e Halim Xhelo nga fshati Tërbaç. 

Pas luftërave të ashpra u çlirua Kota dhe Drashovica, komanda dhe qendra u vendos në Drashovicë. Pas disa polemikave u caktua Qazim Kokoshi prefekt. Një nga problemet më të rëndësishme të luftës ishte furnizimi me ushqime dhe municion. Xhafer Ypi, Prefekti i Beratit, vendosi t’i sjell deri në lum pranë Selenicës të gjitha ndihmat e qeveris. Kryeministri Sulejman Delvina dhe ministri i brendshëm Ahmet Zogu ishin dy njerëzit më të fuqishëm, që përkrahën pa rezerva Luftën e Vlorës. Dy nga anëtarët e “Komitetit” Sali Bedini dhe Duro Shaska bënë organizimin e Vllehëve të zonës, të cilët me në krye Kol Kitën, me karvanet e kuajve, e shpinin furnizimin në magazinat e Llakatundit, Picarit, Lubonjës dhe prej andej në Kotë ku merrej në dorzim nga Ali Gjiriti dhe Izet Borshi. Përfaqësus i luftës pranë qeverise ishte ministri fuqiplot Spiro Jorgo Koleka. Himara kishte përfaqësues të saj Naqe Konomin. Spitali në Kotë drejtohej nga Dr. Sezai Çomo, për mjekimet përdoreshin mjekët italian të zënë rob dhe dy amerikan që kishin ardhur për ndihmë me kryqin e kuq. Me ilaçe furnizonin farmacitë e Rexhep Hitos, Syrja Libohovës, Fadil Kotonit, Nazif Halites dhe Kryqi i Kuq Amerikan. 

Në Vajzë u grumbulluan robërit dhe Komandant i kampit të robërve ish vendosur Rexhep Suleimani. Teksti i ultimatumit për Piaçentinin u përgatit nga Avdul Kuçi dhe u dorëzua nga Mehmet Selim Mallkeqi, i shoqëruar nga Halim Laze nga Kanina dhe Adem Aliko nga Vranishti. Përkthimin e ultimatumit e bëri Ulise Bozo i cili shërbeu si ndërlidhës ndërmjet shqiptarëve dhe italianëve. Ngjarjet e Vlorës gjetën jehonë edhe në shtypin e kohës. Kështu u pasqyruan në gazetën “Drita” të Veli Harshovës Gjirokastër, “Kuvendi” “Dielli” të Bostonit etj.. Lufta e shqiptarëve çudiste europianët se si një popull i paarmatosur po luftonte me një nga fuqitë e kohës e po triumfonte. Gazeta shkruanin për këto ngjarje të pabesueshme dhe jo vetëm. Lufta kishte hyrë në këngët e popullit: 

“Europa shkruajnë e thonë,/ç’është kështu që dëgjojmë,/bëhet dyfek në Vlorë,/shqiptarët po luftojnë,/me një mbret dyzet milionë./Po me se luftojnë vallë?/Me sëpatë me hanxharë,/dyfeqet lidhur me gjalmë,/fishekët në xhep i mbajnë”. 

Fakt është se Shoqëria “Vatra” e Amerikës dërgoi “Bandën muzikore” të shoqërisë së bashku me trupat vullnetare dhe bandën e drejtonte muzikanti Thoma Nasi. Në Vlorë ishte edhe një bandë e dytë muzikore që quhej “Afërdita” dhe kishte ardhur për ngritjen e moralit të luftëtarëve të Vlorës nga Elbasani. Nuk mbetën pas as fetarët e klerikët në këtë luftë, ku spikasin Babai i Teqesë Tepelenë Ahmet Turhani Baba Xhaferi Përmet, Don Marku, myftiu Osman Muka etj.. Një rol të veçantë pati edhe Xhovani Valencia, arbëresh magazinier në Panaja, i cili u dorëzoi magazinat e municioneve shqiptarëve, duke rrezikuar veten dhe familjen me këtë veprim plotësisht në interes të çështjes shqiptare.
___________
Marrë mga Gazeta Telegraf.al

Isuf Rustem Mavrova

Isuf Rustem Mavrova (Osmanaj) lindi në fshatin Mavrovë, Vlorë, në vitin 1879 nga një familje e pasur nga ku trashëgoi edhe titullin "Aga". Në rininë e tij të hershme (1896), nuk pranoi të shkonte ushtar (nizam) në dhe të huaj dhe doli maleve si luftëtar (komit) bashkë me patriotë të tjerë si Selam Musai nga Salaria, Rrapo Meto nga Vranishti e Laze Malua nga Tërbaçi.

Isuf Rustem Mavrova ka qënë një njeri me reputacion të madhë në të gjithë krahinën e Lumit të Vlorës. Ka marrë pjesë në : kryengritjen e përgjithshme anti-osmane të vitit 1910-1911; në luftimet e vitit 1912 në Qafën e Llogarasë kundra forcave greke në mbrojtje të qeverisë së parë shqiptare të Ismail Qemalit; komandant çete i fshatit Mavrovë në Luftën e Vlorës (një nga çetat përgjegjëse në rrethimin e Kotës dhe vrasjen e gjeneralit italian Gotti) ku u plagos rëndë; si fanolist, u plagos përsëri në Karbunarë të Lushnjes duke luftuar kundra forcave serbe dhe menshevike (siç e ka pohuar edhe vetë Isufi djemëve të tij, serbët dhe menshevikët ishin veshur me kostume popullore të shqipërisë së veriut) më 1924 që sollën Zogun në pushtet mbas revolucionit demokratik të kryesuar nga Fan Noli; gjithashtu pjesëmarrës me çetën territoriale, edhe pse në moshë të thyer, në Luftën e Dytë Botërore kundra forcave gjermano-balliste në betejen që u zhvillua në fshatin Drashovicë të Vlorës. 
Vdiq pak kohë pas kësaj beteje, në vitin 1943, në shtëpinë e tij në Slap të Mavrovës. 

Ai la pas një trashëgimi pratiotike dhe atdhedashëse tek fëmijët e tij: Gjeneral Bejto Isufi (Osmanaj), Kolonel Aranit Osmanaj, Dr. Nuredin Osmanaj (gjeolog) dhe Ervehe Osmanaj (mësuese). 

(Wikiwand.com)

Eposi i kreshnikëve

Eposi i kreshnikëve (ose Cikli i kreshnikëve) janë këngë epike, ku këngët kryesisht shoqërohen me lahutë.

Këngët shqiptare të Eposit të Kreshnikëve janë cikël këngësh epike heroike legjendare. Ato radhiten ndër shtyllat më të rëndësishme artistike të kulturës shpirtërore të shqiptarëve. Eposi i Kreshnikëve është jehonë poetike disa shtresore e jetës së përbashkët (sh.VI-VIII), por edhe e konflikteve disa shekullore ndëretnike, e kacafytjeve dhe e përgjakjeve ilire-shqiptare me ardhësit sllavë të jugut në Iliri (Ballkan). Nga ardhja e tyre e deri në shekullin XIV, sidomos në shekujt XIII-XIV, ky konflikt është acaruar dhe zgjeruar, siç thotë historiani A. Buda (1986), në kohën e forcimit të pushtetit feudal qendror serb të dinastisë së Nemanjiqëve. Edhe epikologu gjerman M. Lambertz (1958)kruetari pajtohet se këto këngë «rrjedhin nga koha e dyndjes së sllavëve nëpër Danubin e Poshtëm në Ballkan dhe ruajnë ende kujtimin e luftërave të vjetra të ilirëve ose shqiptarëve kundër sllavëve që u dyndën në kohën rreth vjetëve 700-800». Këto këngë janë ndër eposet e fundit aktive në Evropë në fillim të këtij mijëvjeçari dhe me të drejtë thuhet se e kanë vendin në arealin e epikës botërore.

Zonat ku eposi këndohet janë të shumta në Shqipërinë e sotme. Mendohet se ai është i pranishëm në zonat si Malësia e Madhe, Dukagjin, Has e shumë rrethe të tjera. Përveç territorit të Shqipërisë, cikli këndohet edhe në zonat e Kosovës, si Pejë, Gjakovë, Prizren, Deçan, Rahovec e të tjerë. Në qendër të këtij eposi, qëndrojnë dy vëllezërit Muji dhe Halili. Në epos tregohen historitë e të dy vëllezërve, si edhe ka edhe një këngë ku përfshihet vajtimi i Ajkunës për birin e saj Omerin (aktualisht kënga "Ajkuna qan Omerin" ose e njohur ndryshe edhe si "Vaji i Ajkunës").


Përhapja gjeografike, kërkimet dhe studimet

Kryesisht trojet veriore të banuara prej shqiptareve, sidomos mbi lumin Drini : nga bregdeti veriperëndimor deri në krahinat verilindore, duke përfshirë Krajën, Malësinë e Madhe, Dukagjinin, Nikaj - Merturin, Malësinë e Gjakovës, Sanxhak, etj.

Kënge të këtij cikli këndohen dhe në jug të Drinit, sidomos në Pukë, Lumë e Dibër. Ndonjë subjekt haset dhe në Lezhë, Krujë dhe krahinat veriore të Elbasanidt e të Librazhdit. Nëpërmjet malësoreve, të zbritur që nga fillimi i këtij shekulli e këtej, si edhe te kosovareve të shpërngulur, ato kanë ardhur deri në rrethet Elbasan, Durrës, Lushnjë e Fier. Per vec ketyre eposi eshe nje histori qe perban hiperbol.

Nuk janë të panjohura këngët e kreshnikëve të cilat u kënduan jo vetëm te Shqiptarët por që u bartën edhe te boshnjakët. Në përhapjen e këngëve epike, te Boshnjakët ndikuan lahutarët e Sanxhakut siç ishin Avdo Megjedoviq, Salih Uglla (Uglanin), Murat-agë Kurtagaj (Kurtagić) Husë Qorri Husoviq (Ćor Huso Husović), Ashir Qorraj (Ćorović), Kasum Rebronja, Xhemail Arnautoviqi, Ibro Musiqi, Xhyl Bahu (Bahović) etj.

Në shkence ai njihet me emërtimin eposi i kreshnikeve ose cikli i Mujit dhe i Halilit, kurse në popull - këngë kreshnikesh, këngë të Mujit e të Halilit, këngë të moçme trimash, këngë lahute etj.

Ky epos, që përbën një pjesë të rëndësishme të epikës legjendare shqiptare në përgjithësi, jeton jo thjesht si një relikt i nderuar dhe i çmuar etno - kulturor, por kryesisht për mesazhin e madh që sjell - rezistencën në emër të lirisë, të së drejtës e të dinjitetit, - si dhe për vlerat e larta artistike. Është mjaft elokuente bindja e thelle e malesoreve së "Këngët e kreshnikeve e burojnë njërin, e banjë trim, i shtien zemër të durojë plumbin, gjakun luftërat ku tresin meshkujt". Ja pse, sipas dëshmive të bartësve popullore e të studiuesve, këto janë kënduar tradicionalisht e janë dëgjuar me kënaqësi e nderim të veçante jo vetëm nder kuvendet e gjera popullore, nder dasma e festa të tjera apo pranë oxhakut te kullave karakteristike malësore netëve të gjata të dimrit, por edhe para fillimit te një beteje, madje edhe në zjarrminë e luftës. Ja pse shtëpia pa lahute, shtëpia ku s'këndoheshin këngë kreshnikesh, konsiderohej si "shtepi e lanun", që s'meriton respekt.

Për vete rrethanat e disfavorshme historiko-shoqërore të së kaluarës (pushtimi osman, niveli i ulet i zhvillimit ekonomik etj.), që kanë kushtezuar edhe gjendjen e shkencave shqiptare në atë kohe, interesi për eposin e kreshnikeve është i vone. Po të përjashtonim një fragment të shkurtër që botoi albanologu i njohur e i nderuar Gustav Majer (G. Mayer) më 1896 ("Albanesiche Studien" VI), do të duhet të thoshim se mbledhja edhe botimi i këtij eposi realisht filloi në krye të shekullit tonë, sidomos në vitet 20. Ndër botimet kryesore të gjertanishme do të mund të përmendeshin : "Epika legjendare", vëllimi I dhe II (1996, 1983), "Chansonnier épique albanais" (antologji frëngjisht, 1983) "Këngë kreshnike" (Prishtine, 1974).

Krahas botimeve me materiale faktike, filluan edhe studimet e eposit të kreshnikeve. Në fillim ato qenë kryesisht shënime të thjeshta e mbresa, që erdhën duke u thelluar e u zgjeruar disi gjatë viteve '30, për të arritur sot një nivel mjaft të kënaqshëm. Kurorëzimi i gjithë kësaj punë studimore u bë me simpoziumin "Epika heroike shqiptare", (Tirane, 20-22 tetor, 1983), ku morën pjese edhe mjaft studiues të huaj dhe materialet e te cilit u botuan të plota në përmbledhësin "Çështje të folklorit shqiptar", vëll. II dhe III (1986).


Tiparet kryesore

Eposi i kreshnikeve i ka të gjitha tiparet e zhanrit, por edhe veçoritë specifike, që lidhen me klimën historike-shoqërore e kulturore ku lindi, u rrit, u maturua e jeton. Se pari, ai ka tri veçoritë kryesore : epizmin, frymën heroike dhe legjendaritetin.

Eposi i kreshnikeve e pasqyron jetën në forme tablosh të gjera "objektive".

Frymëmarrja e gjere është e pranishme në çdo ind të tij : në përleshjet dhe dyluftimet homerike, në madhështinë e heronjve dhe të botës që i rrethon, në përmasat e larta dhe tradhtitë tronditëse, në ndjenjat dhe mendimet e thella (Muji, p.sh., kur mendohet "shikon barin kah po rritet"), në gjatësinë e poemave (mesatarisht dalin me 200, por edhe me 500, edhe me 1000 vargje), në gjatësinë e vargjeve (pëlqehet më shumë dhjetërrokëshi i bardhe - një varg me mundësi të gjera shprehëse) etj. Por epitetin objektive ne e vumë në thonjëza, sepse rapsodi shtiret sikur vetëm tregon objektivisht si kanë ndodhur ngjarjet, kurse në fakt ai mban një qëndrim të caktuar, qofte edhe duke lënë atë të nënkuptuar. Në të njëjtën kohë, në epos janë të pranishme, do të thoshim, me shumice, edhe detajet, situatat, trajtimet, personazhet e një reference lirike : dashuria midis vëllezërve e shokëve, dhimbja e humbjes së një personi të dashur, gëzimi i takimeve miqësore, ngjyrat plot shkëlqim të një peizazhi dhe lektisja para tij, portreti i një vashe. Një shembull për shprehës lirizmi është, fjala vjen, vajtimi i thekshëm i Ajkunes, gruas së kryetrimit, mbi trupin pa jetë të djalit të saj të vetëm. Veçse le të vihet re që edhe këtu gjithçka përthyhet nëpërmjet prizmit epik, ruan përmasat epike - dhembja e thelle e nënës, mallkimi i saj i fuqishëm, keqardhja e elementeve të natyrës dhe e bishave të malit :

Qyqe vetëm rrugën paske marre, / Kan’ zan’ vend yjt’ vajin me e ndie !/ Kur ka dalë nder Lugje t’Verdha, / Ather’ nana hanen ka mallkue : / - T’u shkri-mt’ drita ty, o mori hane, / Qe s’ na çove atë nat’ nji fjale, / N’ Lugje, t’ Verdha shpejt me dalë, / Bashk’ me hy n’nji varr me djale !... Kur ka shkue te varri i djalit, / Ka pa hin treqind vjeç ; / Ahi ishte rrema - rrema, / Nji ma t’bukurin mbi varr po e shtin. / Mir’ po pshtetet për deg’ t’ ahit, / Pikon loti mbi varr te djalit. Kanë lanë kangen zogjtë e malit, / Kanë lanë kangen me veshtrue ! / - Po a s’e din se kush ka ardhe, / Qe nuk çohesh për m’u fale, / More i miri i nanes - o ? / Amanet, o more bir, / Dil nji here ksi burgut t’ erret, / Fol me nanen që t’ka rrite : / S’ m’ ke lan’ kurrë kaq shumë më prite ! . . . / More Omer i nanes - o! / A thue Gjogun me ta prue ? / Dil nji her’ për me lodrue, / Bjer nder gurra me u freskuè , / Kërko majat bashk’ me zana, / Se ty varrin ta ruen nana, / More i miri i nanes - o !...

Edhe rrëfimi është gjithashtu epik. Ai është plastik, monumental, i gjerë, solemn, shpesh mjaft i hollësishëm, zakonisht i shtruar, me një qetësi sublime, pa ekzaltime, eufori e kuje, me një force të brendshme e të natyrshme. Në të zëne vend të gjerë përsëritjet e formave të ndryshme ("Kqyr çka bani krajli për me ba", "Pak u vonue, shum’ s’ u vonue"), deri në përsëritjet e gjera epike, intonacioni zakonisht horizontalisht ose me dallgëzime të lehta. Edhe melodia që shoqëron poezinë është e qetë, kendohet recitative, disi monotone, por e thelle, si jehone malesh e kohësh të lashta. Ajo dëgjohet me endje, sepse plotësohet nga dramaticiteti i ngjarjes, nga efekti i fjalës a i figurës poetike.


Fryma heroike

Eposi shqiptar i kreshnikeve, siç del edhe nga kuptimi që ka marre fjala kreshnik , është një epos heroik. Fryma heroike e përshkon atë fund e krye ; me brumë heroik është ngjizur çdo strukturë e mikrostrukturë e tij.

Veçse këtu heroizmi nuk del si diçka e jashtme, si vetëmburrjes a si mjet për të tërhequr simpatinë e dikujt. Ai është krejt spontan, genuin, i brendshëm, buron nga domosdoshmëria e rezistencës dhe e përballimit të rreziqeve e të vështirësive. Eposi e paraqet heroizmin si mënyre mendimi, sjelljeje a veprimi, që ve në qendër të sistemit të të gjithë vlerave trimërinë, vetëmohimin, që i quan ato atribute të pandara te një mjedisi shoqëror të përcaktuar etnikisht, të një mënyre të veçante organizimi shoqëror. Ai e trajton heroizmin si një tradite të lashte, si një kult të vërtete, si një model etnokulturë të kristalizuar, madje të sakralizuar, gjatë shekujve : Zoti t’ vraft, bre Krajle Kapidani, / Pes’ dekika liri me të dha -ne. / Tjetër t’ mir’ në t’ paret s’na kan’ lane, / Kurrnja nësh veç mos me dek’ në t’ shkrue -me, / Por me shpata m’ u pre tue kendue.


Legjendariteti

Këtë veçori ia jep eposit të kreshnikeve tipi i mendimit poetik mbi bazën e të cilit ai është ngjizur e që mëshiron. E ky është mendimi poetik legjendar, një tip mendimi poetik karakteristik për një shkalle të caktuar të zhvillimit shoqëror e që, siç dihet, i paraprin mendimit poetik historik.

Ky tip mendimi përben themelin specifik të eposit të kreshnikeve si zhanër me vete, përcakton mënyrën e përvetësimit të realitetit prej këtij eposi, mënyrën e raportit midis së vërtetës artistike dhe së vërtetës historike, natyrën dhe tere sistemin e mjeteve shprehëse. Thelbin e këtij mendimi e përben fondi i gjerë i elementeve mitike, përrallore, fantastike, që e shpreh realitetin në mënyre të legjendarizuar, jo sipas parimeve të ngasjes a të mundësisë, por, në radhe të pare dhe kryesisht, sipas parimeve të së mrekullueshmes.

Një nder shprehjet e këtij tip mendimi në eposin e kreshnikeve është prania në të e një lende të gjerë poetike që, për nga origjina, lidhet drejtpërdrejt ose tërthorazi me mitologjinë, kryesisht vme poetiken mitologjike. Midis morisë së elementeve të kësaj lende do të mund të përmendeshin : një varg figurash mitike, tipike shqiptare, që veprojnë në epos me cilësinë e personazheve artistike (zanat, të lumet e natës, orët, /shtojzovallet, gjarpërinjtë që u japin force kreshnikeve ose u shterojnë plagët) ; zogjtë që paralajmërojnë ngjarjet ose marrin e shpien amanete ; vende të kulteve pagane (Mrizet e Mëdha, Lugjet e Verdha, krojet, pyjet, shpellat) ; trupat qiellore që komunikojnë me njerëzit ose "marrin ndore" (Dielli, hëna, yjet) ; "shpjegimet" e origjinës mitologjike të kreshnikeve (Muji u bë i tille, p.sh., nga që piu "tamel gjini nga zanat) ; lindjet dhe rritjet e mrekullueshme (p.sh. maturimi si kreshnik që në moshën shtatëvjeçarë) ; ngurosjet dhe çngurosjet e heronjve ; vdekjet dhe ringjalljet ; metamorfozat e lloj - llojshme fantastike (p.sh. kthimi i njeriut në qyqe) ; mjetet ndihmese të mrekullueshme ose, siç janë quajtur ndryshe, mjetet magjike (unaza magjike, qumështi i gjirit të nënës, lëngu i luleve, uji që shëron sytë, molla e arte) ; kundërshtaret përbindësha (Arapi i zi, Bajlozi) ; etj. Mbi themelet e poetikes mitike, është sajuar edhe gjithë ai sistem figurash hiperbolizuese ose personifikuese.

Duhet thëne veçse e gjithë kjo lende mitologjike në epos e humbet karakterin sakral, deri- diku zhvishet nga besimi në të si realitet dhe kthehet në lende estetike, në lende që ndihmon njohjen dhe pikturimin e realitetit sipas ligjeve artistike që ndihmon për të theksuar ide të caktuara e për të karakterizuar personazhet e situatat. Kuptohet atëherë së eposi nuk mund të identifikohet me mitologjinë.

Si shprehje tjetër e mendimit poetik që përmendëm, i cili përforcon karakterin legjendar të eposit, do të mund të kuptohej edhe poetika përrallore, e zhveshur nga vetëdija e mirëfillte historike dhe mbi bazën e së cilës janë krijuar me një bukuri të rralle figurat e motivet imagjinare fantastike.

Ne fakt edhe pse në epos historia ndihet qartë e buçet pas çdo situatë a personazhi, jepet jo aq me detaje konkrete, reale, por në mënyre globale, në trajte ideali, si lëng historik ; edhe pse është e pranishme, mjegullohet, errësohet nga hija e personazheve dhe situatave madhështore. Prandaj këtu si në baladat legjendare, përrallat legjendare, koordinatave historike të kohës e të hapësirës u mungon saktësia e plotë, ka diçka të përcaktuar. Me sakte do të mund të thuhej se këtu historia përthyhet nën prizmin e poetikes legjendare, koha dhe hapësira janë kohë dhe hapësire epike, jo identike me kohën dhe hapësirën reale.

Në eposin e kreshnikeve nuk kemi lëvizje lineare të kohës historike. Këtu zotëron përfytyrimi i një kohë konvencionale, që nuk i nënshtrohet datimit, që nuk e përfill kronologjinë, që rrjedh ndryshe nga rrjedha reale dhe historike e saj. Në epos koha mund të ndalet, të kthehet prapa, të ngadalësohet a të përshpejtohet (jo rralle, p.sh., dielffli e ndal vrapin e tij, nata zgjatet, pranvera vjen me shpejt). Kjo bën që edhe ngjarjet të mos vijnë gjithmonë njëra pas tjetrës, sipas një rendi real kohor, por të mund të nderojnë vendet ose të ecin paralelisht. Nga ana tjetër, koha është thuajse gjithmonë e shkuar e largët, gjë që duket edhe të shprehjet : "Një here e një kohë", "Kështu m’kanë thanë se â ba moti" etj.

Në eposin shqiptar të kreshnikeve karakterit konvencional, epik të kohës i përqaset edhe karakteri konvencional i përfytyrimeve për hapësirën. Edhe këtu kemi diçka të përcaktuar. Hapësira, si të thuash, jepet në vija të trasha e ndahet po kështu në botë të heronjve e në botë të huaj. Rrjedhimisht koncepti i eposit për hapësirën nuk përkon plotësisht me vendbanimet reale historike, edhe kur aktivizohen toponimet e tyre. Në të njëjtën kohë, sipas poetikes legjendare, në një bote të papërcaktuar, sidomos kur ajo është e largët, ashtu si në kohën e largët, mund të ndodhin lloj-lloj çudirash, të hasen të papritura dhe vështirësi që përballohen vetëm nga guximi dhe forca e kreshnikeve. Kështu që papërcaktueshmëria dhe largësia relative kohore dhe hapësinore nuk janë vetëm rezultat e legjendaritetit, por edhe mjaft për ta rritur atë, për të rritur karakterin e jashtëzakonshëm dhe prestigjin epik të ngjarjeve.

Diçka e tillë vihet re edhe tek antroponimia e të vlera e numrave. Për eposin ka rendësi jo emri i personazheve, por qenësia, përmbajtja, karakteri, profili artistik, botëkuptimi dhe psikologjia e tyre. Prandaj emrat edhe mund të ndërrohen. Në fakt në eposin shqiptar të kreshnikeve një pjesë e mirë e personazheve mbajnë emra myslimane. Ky është rezultat i kohës së sundimit osman (fundi i shekullit XV-1912) e ka ndodhur edhe me krijime të tjera të lashta poetike shqiptare, të cilat tek arbëreshet e Italisë, si dhe në mjaft krahina të vendit, ruajnë edhe sot e kësaj ditë personazhe me emra më të hershme të krishtere : Kostandini i Vogelith, p.sh. (heroi që rikthehet ditën e martesës së gruas), është riemëruar Ymer Aga, Kostandini tjetër (vëllai i vdekur që ringjallet për të plotësuar fjalën e dhëne, - të çoje pranë gjinisë motrën e martuar larg) është kthyer në Halil Garria, Hyseni i vogël etj. Madje në ndonjë rast procesi i islamizimit ka mbetur në mes : në një variant të baladës së rinjohjes motër-vëlla, vëllai quhet Gjon Pretrika (emër i krishterë), kurse motra Fasilet (emër mysliman) ; tek emri i një kreshniku Gjergj Elez Alia - pjesën e parë e kemi të krishtere, kurse të tjerat myslimane. Edhe një varg numrash (përdorim me të gjerë kanë : 3, 7, 9, 12, 30, 40, 300) nuk kanë vlere reale, matematike, por janë kryesisht konvencionale, numra epike klishe (përdoren, p.sh. për të dhëne idenë e shumicës e të madhësisë).


Karakteri polistadial

Vete lënda poetike e eposit shqiptar të kreshnikeve dëshmon se ai nuk është krijuar njëherësh. Si çdo fenomen tjetër artistik ai ka pasur lindjen, veterritjen, maturitetin dhe pleqërinë e tij me një shtrirje të gjatë në kohë. Gjatë kësaj kohë çdo periudhë historikë i ka dhëne eposit një lende të caktuar historiko-shoqërore e poetike, ka lënë vulën e saj në të. Prandaj eposi, ashtu siç na erdhi që kur filluam ta njohim, u ngjan dëborave alpine ku shtresa zë shtresën, ose një pikture të vjetër mbi të cilën janë hedhur shtresime të reja. Kjo i jep atij karaktër të spikatur polistadial. Sigurisht, vete poetika legjendare që zotëron në epos, fakti që ai, si formë artistike, disi e "tjetërson" realitetin e mund të aktivizoje edhe në kohë të vona, lende me origjine poetike të stërlashte, përzierja në ndonjë drejtim i lendes së shtresave të tij, bën që këto të fundit të mos dallohen lehte ; por folkloristika shqiptare ka dalluar tashme qarte mjaft prej këtyre shtresave.

Gjithsesi, janë krejt të dallueshme dy shtresa, ajo paraosmane dhe ajo pas pushtimit osman. Në të vërtete shtresa pas pushtimit osman është tepër e hollë në krahasim me të paren. Ajo përbehet kryesisht nga emrat myslimane të disa kreshnikeve, nga armët e reja që hasen ndonjëherë (armët e zjarrit), nga ndonjë element të leksikut me prejardhje osmane, nga ndonjë incident i rralle11 ose këngë (si të tillë kemi vetëm një), që i bën jehonë konfliktit shqiptaro-osman. Kjo është një shtresë që i është hedhur eposit tonë si një farë pelerine e lehte e plot të çara, të cilën eposi mund ta rrezoje vetëm me një lëvizje të shpatullave të tij të fuqishme.

Shtresa tjetër, paraosmane, është shtresa bazë e eposit, që i jep atij fizionominë ideoartistike si një formë e veçante folklorike. Ajo është pakrahasimisht më "e trashë", e plotë dhe e rëndësishme sa shtresa pasosmane. Është pikërisht kjo që zbulon dhe e përcakton eposin si zhanër, si formë të veçante folklorike, si monument artistik, me volumin, strukturën dhe formën e tij. Ajo përbëhet nga gjithë ato elemente që u përmenden më lart, kur u fol për karakterin legjendar të eposit, si dhe nga gjithë problematika themelore, lënda baze historiko- shoqërore, etnografike, muzikore etj., për të cilat do të flitet më poshtë. Por edhe brenda kësaj shtresë dallohen nënshtresa të ndryshme. Kuptohet se, për arsyet që u përmenden, dallimi i tyre është disi me i vështirë dhe kufijtë më pak të përcaktuara. Kështu, në epos gjejmë elemente të matriarkatit (vendi i veçante i nënës, në një kohë kur babai i kryekreshnikeve mungon krejt, elemente të respektimit të "vijës së tamlit", vendi i veçante i dajës-avunkulati etj.), por edhe të tilla (dhe ato përbëjnë shumicën) të patriarkatit ; zana diku paraqitet në fazën e saj më lashtë, "të eger", si forcë armiqësorë për kreshniket (p.sh. të kënga "Martesa e Mujit"), por me tej njerizohet (humbet virgjinitet-in, fiton një konstitucion psikologjik si të malesoreve, - mban besën, behet vëllam me kreshniket, - i ndihmon ata dhe u kërkon ndihme, përzihet në punët e tyre), ashtu, madje në një mase më të madhe, si perëndite e "Iliades" ; ndonjë figurë tjetër, edhe pse ruan thelbin e vet të origjinës mitologjike, në ndonjë drejtim thith lende historike relativisht të vonë. Bajlozi është një përbindësh, që vjen nga deti, por mban emrin e njohur nga hierarkia evropiane mesjetare - Bajulus - dhe kërkon taksen karakteristike feudale bizantine "tym për tym", (ishte shkruar diçka që unë s’e kuptoja).

Një gjendje e tillë na lejon ta përfytyrojmë rrugën e eposit shqiptar të kreshnikeve si atë të një topi dëbore që e nis rrukullimen nga maja e malit, rritet gjatë saj, për të ndaluar diku, për t’u shkrire disi duke humbur pjesë të tera e duke "fituar" ndonjë shtrese të re. Por bërthama kryesore e këtij masivi mbeti që mbeti e paprekur. Kjo i ka ndihmuar folkloristet shqiptare të përcaktojnë një varg këngësh (rapsodish) që i përkasin kësaj bërthame e që, bashke me rapsodi të tjera, përbëjnë fondin e lashtë a më të vone, por, sidoqoftë, paraosman të eposit. Prej tyre po përmendim sa për shembull : "Martesa e Mujit", "Fuqia e Mujit", "Martesa e Halilit", "Gjergj Elez Alia", "Deka (= vdekja) e Halilit", "Omeri prej Mujit", "Muji i varruem (= i plagosur)", "Ajkuna qan Omerin".


Mirëfilltësia popullore

Teoria e përgjithshme e eposit ka provuar se ai lind në atë kohë, në ato vende, në ato krahina të një vendi, në atë komb, popull a shtrese të popullit ku ka probleme të mëdha, shqetësime të mëdha, ballafaqime të mëdha. Eposi shqiptar i kreshnikeve i ka gjetur problemet e tilla të populli shqiptar, me sakte të pjesa fshatare e tij. Ishte pikërisht kjo pjesë, që ishte e interesuar më shumë se kushdo tjetër për problemet madhore që trajton eposi. Jo vetëm kaq, por edhe zgjidhja e këtyre problemeve në epos behet nga pozitat psikologjike e botëkuptimore, kryesisht të fshatarësisë së thjeshtë, që është mësuar të jetoje me pune të ndershme, me zemër e duar të pastra. Ja pse në epos zgjidhja e problemeve që shtrohen behet përgjithësisht nga pozita e jo nga sulmi për të përfituar nga ajo që u takon të tjerëve ; nga trajtimi me dinjitet i të huajve e jo nga mendjemadhësia (në epos flitet me respekt edhe për armiqtë, vlerësohet trimëria e tyre ; ata mund të urrehen, të dënohen e të vriten, por nuk mposhten).

Në epos jepen me plot ngjyra e saktësi mjediset fshatare, kryesisht malore (ku dielli "shumë" po shndrit e pak po "nxeh"), natyra që i rrethon, mënyra e jetesës së njerëzve që janë mësuar të përballojnë ashpërsinë e terrenit e të klimës, rreziqet dhe vështirësitë. Aty nuk ka as edhe një gjurmë nga mjediset e molepsura, "shkëlqimi" i jetës, mirëqenia dhe orgjitë feudale. Por ndryshon puna kur jepet, të themi, jeta e antagonisteve, të cilët notojnë në luks, ndonjëherë edhe në ves. Ja një përgjigje plot interes që i jep Kraleviç Markut kreshniku Musa Arbanasi, pasi kujton lindjen e të parit në saraje të mëdha e shtroje të buta : Mue shqiptarja e ashpër me lindi / Atje të dhente, në gurre të ftohte, / Me plaf të zi me mbështolli, / Me fije ferrash me lidhi, / Me qull tershere me ushqejti.

Edhe mjetet artistike me të cilat trajtohen problemet, janë tipike për folklorin fshatar ; sigurimi i gjithë arsenalit të figuracionit nga mjediset blegtorale, bujqësore e nga natyra.

Karakterin e mirëfillte popullor, folklorik ia jep eposit edhe tipi i rapsodit, i bartësit dhe ekzekutuesit të tij. Këta kanë qene tërësisht blegtore, bujq e fshatare të thjeshtë, që kanë kënduar për qejf të tyre. Pra, s’ka pasur rapsodë oborresh, rapsodë profesioniste e që të kenë kënduar për hesap të të "mëdhenjve", duke i lavdëruar ata, kundrejt një shpërblimi.

Mirëfilltësinë popullore, folklorike e dëshmon edhe mungesa në epos i ndikimeve të artit të kultivuar.


Forma (mënyra) e ekzistencës

Dihet se eposet njihen në dy forma : si unitete integrale, të plota, të ndërtuara si tërësi me një logjike artistike dhe kohore të caktuar, dhe në formë këngësh (rapsodish) të veçanta. Dihet gjithashtu se forma e parë është fryt i iniciativës krijuese të individëve të veçante, që bashkojnë pjesët në një të tere. Eposi shqiptar i kreshnikeve jetoi dhe vazhdon të jetoje në formën e dyte. Secila prej këngëve të tij trajton një problem të veçante, një çështje, që në lindje, në rritje e gjer në zgjidhje të saj ; prandaj çdonjëra paraqitet si njësi e plotë e me vete artistike. Për këtë arsye ato janë quajtur edhe epe, edhe poema. Por të gjitha ato formojnë një mase kompakte e koherente poetike.

Ato i bashkon tematika, fryma e përgjithshme, personazhet e kristalizuara që lëvizin në të gjithë hapësirën e eposit, format kompozicionale dhe strukturat, mjediset e zhvillimit të ngjarjeve, mjetet shprehëse stilistiko-figurative dhe intonativo-melodike. Kuptohet se poemat, duke jetuar si njësi artistike të mëvetësishme edhe pse ruajnë farë mirë thelbin, bërthamën kryesore e me të gjerë, kanë pësuar edhe ndryshime nga koha në kohë, nga krahina në krahine apo nga rapsodi në rapsod ; pra, ato i janë nënshtruar variacionit kohor a hapësinor, fenomen ky i njohur për të gjitha format folklorike. Kështu që eposi, edhe nga pikëpamja e formës së ekzistencës, mbeti si një zhanër i paprekur, i natyrshëm dhe i mirëfillte folklorik.


Tematika Rezistenca

Tema kryesore e eposit shqiptar të kreshnikeve është rezistenca : rezistenca për ruajtjen e trojeve, bjeshkëve, kullotave, shtëpive, nderit e dinjitetit të botës së kreshnikeve, të fisit, të familjes dhe individit ; rezistenca, konflikti dhe lufta kundër forcave të natyrës, të përfaqësuara nga zanat në fazën e tyre të "egër" (kënga "Martesa e Mujit"). Në të gjitha rastet e tjera rezistenca e kreshnikeve lidhet me forca të përcaktuara etnikisht. Vetëm në një ose dy këngë si forcë e tillë dalin osmanet (kënga e dyluftimit të Musa Arbanasit me Kraleviç Markun dhe kënga "Muji dhe Halili të mbreti", për të cilat u fol). Vetën në fare pak këngë (ato mund të numërohen me gishtat e njërës dore) si forca të tilla dalin "Krajli i Talirit" (mbreti i Italisë), maxharet, gumatet, venedikasit (Bajlozi i eposit është Bajlusi - i dërguari i Venedikut). Në te gjitha këngët e tjera si forca të huaja, me te cilat lidhet rezistenca e kreshnikeve, janë shqete (shkjete) - sllavet.


Tema te tjera

Mund të thuhet se temës bazë, rezistencës ndaj shqeve, i nënshtrohen te gjitha temat e tjera, si : lindja e mbinatyrshme e heronjve, mosmarrëveshjet e keqkuptimet e përkohshme midis vete kreshnikeve, marrëdhëniet familjare, rrëmbimet e ndërsjelleta të kuajve, të grave etj. Kështu, forca e jashtëzakonshme që fiton kryekreshniku Muje me ndihmen e zanave, konsumohet për t’u rezistuar shkieve ; mosmarrëveshja midis vëllezërve Muje e Halil, që gati sa nuk arrin në dyluftim (kënga "Halili i qet bejleg Mujit"), gjykohet nga nëna e tyre si diçka që do ta uronin shkiet. Në këtë mënyre terë eposin e përshkon fryma e rezistencës kundër shqeve, fryma e alarmit te vazhdueshëm për shkak të tyre, fryma e pasigurte dhe e nevojës së vigjilencës së përhershme për të ruajtur botën kreshnike "mos më hy as korbi".

Në vargun e gjatë të poemave që përbëjnë eposin, situatat ku zbërthehen temat janë nga më të larmishmet, më fantastiket, më tërheqëset, më madhoret, gati marramendëse. Kemi aty kulla hijerënda, ku gdhijnë e ngrysin ditët e armëpushimeve heronjtë ; marrëdhënie midis vëllezërve, kunatave, vëllamëve ; zjarre alarmesh që paralajmërojnë rrezikun ; zana që i afrohen kullës së kreshnikut në muzg për t’u ankuar për diçka ; festa që ndërpriten nga një kushtrim rrënqethes ; marshime të gjata, ndeshje të egra në bjeshke, dyluftime, pas mbarimit te të cilave toka mbetet djerre nga zhgërryeja e këmbeve të njerëzve e të kuajve ; ndjekje homerike midis pamjeve madhështore të natyrës ; karvanë dasmoresh që lëvizin drejt dasmash të rrezikshme ; krushq të ngrirë a të copëtuar ; endje si në ankth kreshnikesh të qorruar ; motra që kërkojnë rrugën e kthimit të vëllait të plagosur me anën e njollave të gjakut ; turma korbash që kakarisin mbi kufomat ; kronj që skuqen kur nënat lajnë rrobat e djemve të kthyer nga lufta ; varre të vetmuara e burgje të errëta ; rënkime të vdekurish që s’mund të ngrihen te ndëshkojnë fyerjet ; vajtime të madhërishme e mallkime me përmasa të përbindshme. Shkurt, siç janë shprehur me të drejt studiuesit, një aksion të ethshëm, që vazhdon qindra ditë apo qindra vjet, e që përbën materien poetike të eposit.

Se fundi, lidhur me tematiken e eposit të kreshnikeve vlen të përmendet se në asnjë rast nuk kemi konflikte fetare. Një argument plus në këtë drejtim është edhe fakti se eposi ka jetuar e jeton në mënyre të gjallë e gjithë respekt dhe në elementin katolik.


Bota dhe jeta e kreshnikeve

Jeta dhe veprimtaria e kreshnikeve zhvillohen rreth Jutbinës, qytet i vogël në Kroaci. Teatri kryesor i ngjarjeve shtrihet në viset veriperëndimore të Gadishullit Ballkanik (Zader, Senjë, Kotorret e reja etj). Por në epos rrethi i veprimeve zgjerohet dhe shkon nga Shqipëria në Brigjet e Tunës (Danubit). Gjeografia e eposit përfshin, veç toponimeve të mësipërme, edhe të tilla si Vlora, Shkodra, Tetova, Budini (Budapesti), Bosnja, Rumelia, Maxharia, Toliri (Italia), Venediku, Turqia ; madje, në raste të rralla, edhe Moskovi e Bagdadi. Veç kësaj, përmenden dendur edhe toponime të paidentifikuara gjeografikisht si Bjeshkët e Nalta, Lugjet e Verdha, Klysyrat e Zeza, që më shumë tingëllojnë si legjendare. Siç mund të vihet re, toponimia e eposit nuk përkon plotësisht me territorin e përhapjes së tij, siç e njohim që në fillim të shekullit, që kur eposi nisi te mbidhej prej studiuesve. Një dukuri të tillë shkencat shqiptare e shpjegojnë me dy shkaqe, që ndërthuren midis tyre. Njëri është i natyrës historike, tjetri i natyrës artistike.

Dihet se Iliret, të parët e shqiptareve, dikur shtriheshin në vëri deri në brigjet e Danubit. Dyndjet në masë të sllaveve dhe përpjekjet për t’u stabilizuar në Ballkan (intensiteti i tyre më i madh i hershem u përket shekujve VI-VIII), bënë që elementi ilir e më vonë iliro-arbëror, të tërhiqet gjithnjë e më shumë në drejtimet jugperëndim, pjesërisht të asimilohet, diku-diku te mbetet edhe si ishull. Pra, kufiri i shtrirjes së elementit të shtyrë e në tërheqje, ishte gjithmonë në lëvizje. Atëherë nuk është krejt pa kuptim të supozohet, merret vesh, me një siguri mjaft relative, se bërthama e eposit shqiptar të kreshnikeve sjell jehonën e një stadi të hershem të caktuar të kësaj lëvizjeje.

Në të njëjtën kohe, siç u tha, hapësira dhe koha e eposit, si zhanër që ka në themel legjendaritetin, janë hapësire dhe kohe epike. Për më tepër, ky zhanër i lejon vetes që, si kohën dhe hapësirën e largët, t’i përdore për të rritur legjendaritetin, prestigjin epik. Në këtë kuptim gjeografia e eposit, nga ana artistike, është plotësisht e përligjur.

Shoqërisht kreshniket dhe ajo shtrese e popullit që ata përfaqësojnë janë të organizuar në bashkësi te lira fshatare : nuk i paguajnë detyrime askujt, kanë si preokupacion të përhershëm "mos me u ba raja", udhëhiqen nga prijës të zgjedhur midis me trimave e me te virtytshmeve sipas moralit të tyre, nuk njohin asnjë zot veç prijësit, vendimet e rëndësishme i marrin bashkërisht në kuvendet e mbledhjet e gjera.

Këto bashkësi të lira jetonin në vendbanime te ngulura, që thirreshin katunde. Ndonjëherë në epos përmenden edhe lagje të veçanta, p.sh. lagjja Potureshe.

Ekonomia e tyre ishte kryesisht blegtorale. Në shumë poema përmenden grigjet me dhen e dhi ose gjedhe, përmenden kullota e tëbanat e tyre (stanet verore). Në poema të tjera tregohet se edhe vete kreshniket shpesh merreshin me gjueti (një skenë madhore gjuetie kolektive e kemi te "Martesa e Mujit"). Në poema të tjera akoma ka mjaft të dhëna që dëshmojnë se bashkësitë e lira fshatare, ku bënin pjesë kreshniket, merreshin edhe me bujqësi (figuracioni i marre nga mjedise bujqësore, - "Po a t’ kan’ plasun sytë e ballit, / Kështu me i shkrepe demat e kularit", - tregime si ai për Mujin që, kur është duke lëruar me qete e mbrehur në parmendë dhe një kalimtar e pyet se ku i ka kullat Muji, i tregon drejtimin duke ngritur parmendën me gjithë që, etj.) Pra kreshniket nuk njohin vetëm zanatin e luftës. Ata dalin kështu si reparte të armatosura të bashkësive të lira fshatare që vigjilojnë buze kufirit, por edhe, sa herë kanë mundësi, e nderojnë shpatën me kërrabën a parmendën.

Kreshniket banojnë në kulla tipike shqiptare, kulla të ndërtuara jo vetëm për banim, por edhe për mbrojtje (me mure te trasha e frëngji) ; ushqehen me produkte blegtorale - bujqësore të përpunuara në mënyre etnikisht tradicionale (p.sh. hanë nga një dash të pjekur, pinë verë a raki) ; vishen e mbathen malësorçe (në epos kemi një rekuizite të terë veshmbathjeje dhe orendish shtëpiake karakteristike : lëkurçet, tirqit, opingat dhe kapuçi i bardhe gjysmësferik, fustanella- "fistani" -, jakucja, shtretërit prej druri, çerepët për pjekjen e bukës, mjelcet prej druri, kungujt e verës) ; ata luftojnë me topuzë, mizdrake, heshta, shigjeta, shpata, gurë (më vonë hyjnë në epos armët e zjarrit).

Eposi e jep botën e kreshnikeve si një botë etnikisht të veçante, të ndryshme nga ajo e të huajve, edhe në pikëpamje të veçorive kulturore ose traditave etnike, te gjithë konstitucionit etno-psikologjik.


Mosha e eposit

Një varg arsyesh na bindin se eposi heroik i kreshnikeve e nisi rrugën e vet artistike mjaft herët.

Se pari, do të rikujtojmë lëndën e gjerë me origjine mitologjike e përrallore, mendimin poetik legjendar, reminishencat e matriarkatit, që u përmenden. Në këtë fond të lashtë do të duhej të shtoheshin edhe elemente të hershme muzikore (forca e madhe përgjithësuese dhe karakteri i qëndrueshëm intonativ, prania e një "fjalie" muzikore të vetme që përsëritet e ndryshuar gjate këngëve, modet e gjymte dy - re - katër tingullore, karakteri i ndieshem recitativ), si dhe disa fjale e forma gjithashtu të hershme gjuhësore që janë ruajtur të ngurosura, të fosilizuara (fjala gjegjem me kuptimin dëgjoj, folja djerg me kuptim vepror kalimtar - dërgoj, çoj, zbres diçka a dike, forma foljore nderin në vend te nderojnë ose nderonjen, përmbysja e gjymtyrëve të kohës së kryer - pshtue kam, dalë kanë - në vend të kam pshtue, kanë dalë etj.) Janë pikërisht këto elemente që i kanë bërë studiuesit objektive të pranojnë gati njëzëri lashtësinë e eposit shqiptar të kreshnikeve. Le të citojmë një konstatim të M. Lambercit : "Elementet shqiptaro - ilire, figurat e besimit popullor shqiptar, që janë të gjalla, si edhe armët e vjetra janë dëshmi kujtimesh të një datë fort të lashte".

Shkencat shqiptare marrin në konsiderate teorinë e përgjithshme të eposit, e cila ka pranuar tashme se çdo epos me përmbajtje të tillë epiko - legjendare është fryt i periudhave historike, kur kapërcehet faza e bashkësisë primitive, e shoqërisë thjesht fisnore dhe kur bashkësi të tjera popullsish më tipare të njëjta etnike hyjnë në rrugën e kristalizimit të kombësisë. Për historinë shqiptare kjo faze përkon me periudhën e kalimit nga bashkësitë e gjera etniko-politike ilire (shek. V-VI) drejt formimit të kombësisë shqiptare (shek. X-XIV). Shekulli i XIV është kufiri kohor kur kapërcehet historikisht ai tip mendimi poetik që plazmonte eposin heroik legjendar, kur shter procesi i mirëfillte i kësaj poezie dhe zhduket domosdoshmëria historike që lind këtë poezi. Në prag të pushtimit osman kishin ndodhur procese të tilla (zhvillimi ekonomiko-shoqëror e politik - kalimi në fazën e zhvillimit të plotë të feudalizmit), te cilat po zëvendësonin brenda folklorit mendimin poetik legjendar me mendimin poetik historik, i cili nisi të krijoje epiken historike. Që eposi shqiptar i kreshnikeve e mbylli qerthullin e vet krijues në shekullin XIV, dëshmon edhe vete folklori shqiptar : sipas një legjende, kur Muji ndeshi një bari më pushkë dhe provoi në pëllëmbën e vet së plumbi i pushkës, i këtij "teshi" (sendi) të vogël, të shpoka, e kuptoi se mbaroi epoka që kishte nevoje për ta, për heroizmin e forcën e madhe fizike, prandaj, bashke me kreshniket e tjerë, u fut në një shpellë të thellë për të mos dalë kurrë më.

Ky proces provohet edhe nga vete tematika e eposit të kreshnikeve. U tha se tema e tij kryesore është rezistenca kundër trysnisë së të huajve, kryesisht të sllaveve. Historikisht dihet që kjo trysni e rezistencës filloi që në dyndjet e para të sllaveve në Ballkan në shek. VI-VII, për të vazhduar edhe më vonë, sidomos në shek. XII-XIV, në kohën e shtrirjes së sllaveve drejt jugut, perëndimit e juglindjes së Ballkanit (koha e Nëmanjideve). Sigurisht rezistenca kundër trysnisë së të huajve, në një fazë të caktuar, u gërshetua me rezistencën e fshatarësisë së lirë kundër depërtimit feudal. Por në rrethanat e Shqipërisë feudalet ishin më tepër të huaj. Ndofta pikërisht për këtë arsye në epos nuk gjejmë asnjë rast rezistencë kundër feudaleve vendas.

Si rrjedhim do të mund të thuhej se eposi shqiptar i kreshnikeve e nisi rrugën e vet artistike që me fillimin e rezistencës kundër dyndjeve sllave, për t’u maturuar në shek. XII - XIV e për t’ia lënë vendin pas kësaj eposit historik shqiptar. Me tej ai do të vazhdojë të jetojë, madje do ta theksoje karakterin e vet polistadial, por si një formë artistikë me fytyrën e kryer kryesisht nga e kaluara, cilësinë e një zhanri folklorik paraosman.


Gjykime

Mendohet se eposi e ka origjinën e tij në para dyndjeve sllave në territorin e Ballkanit. Teksti i këngëve të ndryshme tregon për betejat e dy vëllezërve me grupe sllave, duke e bërë këtë cikël më shumë një rrëfim të rezistencës së popullsisë etnike aty, kundrejt fiseve sllave. Në këto luftime, Muji dhe Ajkuna humbasin Omerin. Ky epos epik ngjason shumë në formimin e tij epik, me "Iliada" dhe "Odisea" dhe është Eposi i kreshnikëve një epos me vlera etnokulturore. Mendohet se këngët, në shumicën e rasteve këndoheshin për "miqtë e ardhur" si një mënyrë dëfrimi. Pa dyshim këto këngë nuk mund të mungonin në festat e ndryshme të malësorëve, edhe pse është e dyshimtë ideja se këngëtarët nuk merrnin asnjë shpërblim për të ekzekutuar këngët e kënduara.

Jo shpesh herë dhe jo radhë herë, studiuesit debatojnë mbi këtë epos. Një mendim se Ajkuna është në të vërtetë gruaja e Omerit, dhe jo nëna, nuk është shumë i përhapur, edhe pse një mendim i tillë ekziston. Sa do i pabazuar të jetë ky mendim, do të duhej një analizë e thellë nga persona të specializuar në këtë fushë për të mbështetur këtë mendim. Për momentin ideja më e saktë është se Ajkuna ishte nëna e Omerit dhe gruaja e Mujit duke u mbështetur te kënga elegji "Ajkuna qan Omerin", që është një vajtim tipik i një nëne për të birin e saj. Një debat tjetër jo shumë i përhapur është origjina e eposit. Pak persona shprehen se Muji dhe Halili janë Boshnjakë. Megjithatë një mendim i tillë do të ishte pa bazë, sepse cikli vetë flet për luftërat e popullit etnik shqiptarë kundra të ardhurve sllavë. Megjithatë këto janë debate që nuk kanë shkaktuar trazira në aspektin kulturor.
_________________
Marrë mga Wikipedia

Selam Musai

(1860 - 1920)

Selam Musai lindi më 1860 në fshatin Salarì të Tepelenës nga një familje me tradita patriotike. Udhëheqës i kryengritjeve në Vlorë dhe ra heroikisht për çlirimin e saj.

Nuk ishte i arsimuar por ishte një patriot i lindur, një shqiptar i pabindur ndaj qeveritarëve turq. Mbasi u rekrutua ushtar, kaloj 5 vjet në Jemen, ku mori dhe titullin Agë. Më pas shtëpia dhe stani i Selam Salarisë ishin shndërruar në qëndra të rëndësishme për çetat patriotike dhe pjestarë i çetës së Çerçiz Topullit e Mihal Gramenos. Në 1911 mori pjesë aktive në veprimtarinë patriotike të çetave që lëvizën kundë trupave turke e më pas kundër andarteve greke. 

Më 1912 i përgjigjet thirrjes së Qeverisë së Vlorës dhe në krye të çetave të Labërisë shkoi të mbronte Jugun e Shqipërisë nga forcat greke ku edhe u plagos. Trimëria e shqiptarëve do të çudiste kolonelin Tomson që komandonte forcat e rregullta shqiptare. Në Hormovë lufta do të ishte e rëndë, Selam Musai do të plagosej. Bilbil Zekua nga Hormova do ta shpëtonte nga vdekja duke rrezikuar jetën e tij. Andartët grekë do të masakronin në 29 prill 1914 më shumë se 200 burra nga Hormova në një kishë. Pjesa më e madhe e Labërisë do të shpërngulej. Ky kalvar do zgjaste deri më 1920, vit në të cilin Selam Musai do luante një rol të rëndesishëm. 

Më 1920 bëhet anëtar i Mbrojtjes Kombëtare me kryetar Osman Haxhiun, të ngritur në krahinën e Tepelenës në Baçardha u mblodhën prijësat e Labërisë, më 23 Maj 1920, dhe u vendos t’i dërgohej ultimatum italianëve, për dorëzimin e Vlorës. Kur rreziku u bë i madh në fshatrat dhe qytetin e Vlorës, Selam Musai udhëhoqi fshatarët e Labërisë kundër forcave okupuese italiane me garnizonin e Kotës, Drashovicës, Kaninës e rrethinave të Vlorës. Në luftime, u shqua aftësia e tij udhëheqëse dhe trimëria e tij, në luftimet që shkuan deri në trup më trup në "Qafë të Koçiut" dha jetën për çlirimin e vendit më 12 qershor 1920, dhe u bë simbol i patriotizmit, vendosmërisë dhe heroizmit popullor të Labërisë e mbarë Shqipërisë. 

Heroizmin e Selam Salarisë, populli e përjeton me këngë: "Ç'e zure topin nga gryka, lule more Selam lule", kurse presidiumi i kuvendit popullor e deklaroi Hero të Popullit

Sonntag, 25. Dezember 2016

ibrahim Temo

Përsonalitet që i kalon 
kufijtë e Shqipërisë

Shkruar nga Eugen Shehu

Periudhat e turbullta në fatin e Shqipërisë,kanë nxitur kurdoherë pushtime të huaja dhe luftëra të brendshme.Nën efektin shkatërues të tyre,janë plazmuar tragjeditë e mëdha të këtij kombi të vjetër. Por në këto periudha,edhe në këto rreziqe ku vihej në pikëpyetje egzistimi ynë,pati burra që nuk u trembën.Për më tej,me aftësitë e tyre politike,diplomatike,organizuese dhe luftarake,ata muarën në dorë fatet e atdheut të tyre.Një prej tyre është padyshim edhe biri i Strugës, Ibrahim Temo.

Lindi në Strugë,në fundmarsin e vitit 1865. Fëmijërinë e kaloi në qytetin e bukur buzë liqenit.Mjaft vende piktoreske të tij,Ibrahimi do t’i kujtonte me nostalgji në vitet e më pastajme. Ende i vogël, shkon në një shkollë fetare ku gjuha dhe kultura arabe ishte predominante.Pasi mbaron ate, futet në një shkollë plotore ku nis të njihet edhe me dijet e vërteta të shkencës.Sipas historiografisë shqiptare,një pjesë të rinisë,Ibrahim Temo e kalon në Elbasan pasi familja e tij kishte gjak dhe kësisoj i ruhej jeta djalit. Sidoqoftë kjo periudhë është ende e pandriçuar si duhet dhe pret nxjerjen në dritë të dokumentave arkivore.

Në vitin 1884, kur ishte vetëm 19 vjeç, Ibrahim Temo niset për në Stamboll me një tufë ëndrrash për të ardhmen. Ai le Strugën e qetë,të dashur, intime, për të këmbyer jetën e saj,me ate të zhurshme të Stambollit. Ka patur tepër vështirësi në fillim. I kanë ardhur në ndihmë sidoqoftë Sait bej Totani, një atdhetar tjetër, mik për koke me Abdyl Frashërin. Ibrahimi fillimisht futet në një shkollë të mesme mjeksore ngase dashurinë dhe pasionin për mjeksinë e pat kurdoherë të madhe. Pas kësaj,me ndihmën e shqiptarëve në Stamboll ndjek një shkollë tjetër mjeksore tashmë ushtarake,të lartë, të cilën e mbaron në vitin 1892 me rezulltate shumë të larta. Gjatë viteve studentore, Ibrahim Temo,askurrë nuk e uli kokën mbi libra, duke shpërfillur fatet e Shqipërisë. Ndonëse i ri në moshë, atdheu për te, ishte i pranishëm në çdo moment, vuajtjet e tij ishin edhe të Temos,anipse ndodheshin qindra kilometra larg njëri-tjetrit.Shoqëria atdhetare në Stamboll, do të parashihte tek i biri i Strugën jo vetëm vizionarin tejpamës,por edhe mendimtarin e madh në rrafsh të lirive njerzore. Sami Frashëri dhe Hasan Tahsini,do të kuvendonin me studentin e Strugës, si me burrin trim e të mençur të atdheut të tyre. Jo rrallë, ata mblidheshin në shtëpinë e Tahsimit duke u dhënë jetë ideve autonomiste të Shqipërisë. Njihet tashmë prej të gjithëve,krimi që gjeneronte prej zyrave të Portës së Lartë,nën udhëheqjen e sulltan Hamidit të II-të. Në këto kushte rinia turke pat filluar të organizohej, protestat e saj në fillim të vogla,po rriteshin. Edhe në shkollën e lartë ushtarake,ku Temoja studionte për mjeksi,kjo protestë po konturohej në vetëdijen e studentëve. Por duhej natyrisht guximi.Biri i Strugës,duke paraparë se vetëm guximi e përpjekjet mund të luftonin absollutizmin osman, me tre katër miq të tij,bashkëstudentë,në maj të vitit 1899,formon  Komitetin e Fshehtë Osman të quajtur “Shoqëria”.Ditë pas dite,radhët e këtij komiteti nisën të shtohen dhe merenda tyre,janë tashmë jo vetëm studentë të mjeksisë por edhe qindra intelektualë të tjerë nga disa kombe të ndryshme. Komiteti në fjalë,miratoi edhe një rregullore e cila pos të tjerave,lejonte futjen në këtë organizatë,deri të studentëve që studionin në Teqe apo në Xhami. Kur degët e kësaj shoqërie po ngriheshin me shpejtësi,u vendos që Oragnizata të quhej “Bashkim e Përparim” (Itihad ve Terakki) dhe në krye të kësaj u vendosën ndër intelektualët më të shquar të asaj kohe, të cilët jetonin në Stamboll apo qytete të tjera të Turqisë.

Në verën e vitit 1889, Ibrahim Temo,vjen në Strugë,me iden e madhe për të ngirtur një degë të “Bashkim – Përparimit” në vendlindjen e tij.Anipse parasheh rrezikun, guximtar prej nature, Ibrahimi grumbullon  rreth vehtes dhejtra shokë e miq duke u treguar hapur qëllimet e këtij komiteti dhe kësaj organizzate në tërësi. Por veprimtaria e tij,bie në sy menjëherë dhe është një urdhër i Valium të Manastirit i cili urdhëron arrestimin e Temos.Ashtu i lidhur dërgohet në Stamboll ku i nënshtrohet një hetuesie të gjatë. Por,nga buzët e birit të Strugës nuk del asnjë e dhënë për komitetin.Të detyruar,autoritetet gjyqsore të Stambollit e lënë të lirë,natyrisht duke e vlersuar veprimtarinë e tij si tepër të rrezikshme.

Me mbraimin e fakulltetit të mjeksisë,Ibrahimi caktohet të punojë në spitalin “Hajdar Pasha” të Stambollit. Por edhe këtu,krahas punëve të lodhshme,nuk do të ndërpresë për asnjë çast veprimtarinë atdhetare në kuadër të organizatës që pat krijuar dikur vetë. Ngase regjimi ushtarak kishte dyshime, IbrahimTemoja,edhe pse nuk drejtonte me këtë komitet,jepte padyshim ndihmë të paçmuar si në funksionimin ashtu edhe shtrirjen e gjërë të tij,në radhët e intelegjencës. Kështu që në vitin 1895, atëherë kur shpërtheu zemërimi i popullit ermen ndaj zgjedhjes  të sulltanit,së bashku me të vëllanë Mehmetin,Bexhet Efendiun nga Dibra si edhe Is’han Sytkiun,botojnë një thirrje të hapur drejtuar myslimanëve turq dhe atyre shqiptarë.Në këtë thirrje,pos të tjerave,flitej me tone shumë të aspra ndaj absolutizmit të Sulltan Hamidit të dytë.Thirrja botohej nën siglën e komitetit “Bashkim-Përparim” dhe aty thuhej hapur që myslimanët turq nuk duhej të shkonin për të mbytur me gjak popullin armen.Përkundrazi krejt popujt e shtypur të perandorisë duhej të bashkëpunonin për të rrëzuar një orë e ma parë regjimin  despotik.Thirrja përfundonte ;”Të kërkojmë që të vendoset liria dhe të bëhen reforma që do ta shpjenë vendin drejt përparimit.Le t’i tregojmë botës së qytetëruar se në jemi të denjë dhe e duam lirinë”.(A. Q. Sh,fondi 19,dosja 31, fleta 49 ).


Foto gjatë studimeve në Stamboll

Në nëntorin e vitit 1895,Ibrahim Temo arrestohet përsëri.Këtë radhë ai torturohet por sërish prej goje nuk del asnjë fjalë.E merr në pyetje vetë Hasan Pasha,i njohur për mizoritë e tij,por pa rezulltat dhe kur mbi jetën e intelektualit të shquar Strugan,vërtitej korbi i vdekjes,kanë qenë pikërisht miqtë e tij shqiptarë,që e ndihmojnë.Ata i çojnë fjalë gjoja fshehurazi Hasan Pashës,sa për jetën e Ibrahimit është i interesuar vet Sami Frashëri,me ç’rast për mungesë provash,ky lirohet sërish.Por tashmë janë miqtë e tij që nuk e lënë Ibrahimin të jetojë në Stamboll.Ata e fshehin për disa ditë,ngase në ato momente mund të vriteshte nga hafijet e sulltan Hamidit edhe pa gjyq.Ishin me qindra intelektualë turq që gjindeshin të vrarë apo të therrur në shtëpitë e tyre,gjoja në shenjë hakmarrjeje familjare.Duke ndejtur disa ditë,nëpër këto shtëpi miqësh,Ibrahim Temo sigurisht ka qenë i dyzuar mbi ardhmërinë e jetës së tij. Dikush e këshillon të shkojë në Evropë ngase diploma e tij njihet kudo,flet disa gjuhë të huaja dhe sidomos është i njohur si mjek okulist. Por Evropa, sikur do ta largonte birin e Strugës,prej vendlindjes së vet aq të dashur. Ai e ndjen këtë, ka përvojën e dhjetra miqve të vet që u larguan aq larg e s’u kthyen më dot,në atdheun e tyre. Kësisoj, Ibrahimi vendos të shkojë në Rumuni ku sidoqoftë nuk do të ishte aq larg Shqipërisë. Kanë qenë gjithashtu miqtë tij, që e kanë prerë një biletë vapori për në Konstance,Temos dhe duke e shoqëruar deri në shkallët e tij, i kanë siguruar kështu jetën. Përqafohej në heshtje me miqtë e vet,linte jetën e zhurmshme të Stambollit duke menduar sidoqoftë për fatin e Shqipërisë. Ndërkaq vetëm  një javë pas këtij largimi,gjykata e Stambollit vendeste: “Ibrahim Ethemi,nga Struga, që kishte mbaruar shkollën e lartë mbretërore të mjeksisë,me gradën kapiten,dënohej në mungesi si element turbullues me burgim të përjetshëm, duke u mbyllur në kështjellë.I konfiskohej gjithë pasuria e patundshme…”

(Arkivi Qendror i Shtetit , fondi 19 , dosja , documenti dat. 03-02-1907 ).

Disa vështirësi të fillimit,biri i Strugës do t’i kalonte në Rumuni në saje të ndihmës së pakursyer,të atdhetarit tjetër të njohur Nikolla Naços.Mbaron specializimin e lartë për okulist dhe fillon të punojë në qytetin Dobrushe ku kishte mjaft turq e shqiptare. I paisur me një shpirt human,merenda pak kohëve,emri i Ibrahim Temos do të bëhet i njohur në krejt qytetin.Ndihma mjeksore e tij,do të ishte pothuaj kurdohere falas,ngase jeta e qytetarëve të Dobruxhës ishte tejet e varfër.Por varfëria s’mund t’i pengonte këta njerëz,që të ushqenin respekt e dasiuri për shqiptarin e ndershëm. P u ndarë në asnjë moment me profesionin,Temoja do të vijojë veprën madhore për ngritjen e degëve të “Bashkim – Përparimit” në Rumuni dhe Bulgari.Bashkëpunon ngushtë me Nikolla Naçon,Dervish Himën,Jashar Erebarën duke u bërë zëdhënës i frymës së re kundër absulutizmit, e cila po linde në krejt popujt e ballkanit.Beson tek idetë e turqve të rinj,mban korespondencë të vazhdueshme me ta dhe përpiqet me çdo kusht që dimensioni i kësaj lëvizjeje madhore,të shtrihet pa paragjykime fetare apo etnie,në çdo pikë të Ballkanit.Veçanërisht në letër këmbimin e tij me udhëheqësin e shquar të turqve të rinj,Ahmet Rizain,ndihet fryma demokratike e ideve dhe veprimeve të Temos.Lëvizjen e turqve të rinj,Temoja u përpoq ta shtrije sa ma shumë edhe në Shqipëri.Komiteti i “Bashkim Përparimit” i Konstancës,në krye të të cilit qëndronte vetë trimi i Strugës,mbante lidhje të rregullta me degët në Ohër,Korçë,Pogradec, mandej edhe në Dibër.Për dy-tri vjet rresht,këto lidhje i ka mbajtur në fshehtësi të plotë,atdhetari Dervish Hima i cili nën uniformën e njeriut të Teqes,mbante e përcillte mesazhet e bashkimit të shqiptarëve,kundër regjimit të egër të Portës së Lartë.Është e kuptueshme që në ngritjen dhe funksionimin e degëve të “Bashkim Përparimit”,duke parë veprimtarinë aq të madhe të Ibrahimit,disa pashallarë e etiketuan ate si proturk,pa e ditur se në Stamboll,ende sot gjendet dënimi me burgim të përjetshëm.Biri i Strugës,jo vetëm me takimet e fsheta por edhe ato të hapura,parashihte tek pjesmarrja e shqiptarëve në veprimtarinë xhonturke,përmbysjen e regjimit despotik të sulltan Hamidit si edhe realizimin e ëndrrës shekullore të bashkëkombasve,pavarsinë e katër vilajeteve.Këto ide ishin dhe mbetën parësore,në çdo moment të jetës së Dr.Ibrahim Temos.Natyrisht,në fundin e shekullit të kaluar,politikat xhonturke do të fillonin të binin ndesh me kërkesat e drejta të popujve ballkanik.Shqiptarët kërkonin të dilnin nga nata osmane me identitetin e tyre nacional e kulturor.Shqiptarët kurrsesi nuk ngritën pushkën kundër sulltan Hamidit,për të marrë mbi supe një zgjedhe të re,nën emërtime të reja.Pikërisht në këto momente,kemi edhe një gjendje të dyzuar të Temos e cila sidoqoftë nuk do të zgjasë shumë ngase miqtë e atdhetarët e tij shqiptarë,kërkuan prej tij të nxjerrë përgjigjen konkrete. Në fundvitin 1902.Ibrahim Temo ndërmerr një udhetim nëpër Evropë.Tek e mbramja,ai i pat kuptuar se problemi shqiptar,vendosej diku tjetër,larg trojeve të kombit të vet.Fillimisht shkon në Gjenevë e mandej dhe në Paris.”Në Paris mori pjesë në një konferencë që organizuan komitetet bullgaro-maqedone dhe osmane.Këtu,në praninë e pesë mijë vetëve,ata sulmuan Shqipërinë dhe shqiptarët.Doktori i propozoi Ahmet Rizait dhe krerëve të tjerë xhonturq,të protestonin bashkërisht në organet e shtypit por ato nuk pranuan,duke deklaruar se nuk ishte koha të përlesheshin me ta,por me Sulltan Hamidin që ishte shkaktar i kësaj gjendjeje.Pas kësaj,Temua hartoi një protestë në formë artikulli të cilën e botoi në organet e shtypit të atejshëm”.(Prof.K.Prifti,”Doktor Ibrahim Temua”fq 175).

Një tjetër moment me rëndësi në veprimtarinë atdhetare të birit të Strugës, do të jetë edhe memorandumi dërguar konferencës së Hagës,në verën e vitit 1907. E vërteta është se ky Memorandum, u dërgua në konferencë si një protestë e komitetit shqiptar në Rumani.Gjithsesi, ajo u shkrua prej dorës dhe mendjes së atdhetarit Ibrahim Temo. Është për t’u theksuar se në këtë memorandum,pasi flitej për tmerret e absolutizmit të sulltanit, jepej në mënyrë tejet konkrete, vrafëria dhe drama shqiptare e asaj periudhe. Delegatëve të kësaj asambleje, u kërkohej që të ngrinin zërin fortë, e të detyronin Stambollin të lejonte lëvërimin në Shqi të gjuhës amtare,çeljen e shkollave aq shumë të dëshirueshme prej fëmijëve shqiptarë. Njëherazi në këtë Memorandum, jo pa qëllim ishte i theksuar fakti se me gjithë ndërhyrjet e Atthinës, banorët shqiptarë nuk i janë nënshtruar aspak politikave greke, por kanë ruajtur identitetin e tyre kombëtar. Lidhur me këtë Memorandum, shtypi shqiptar do të shkruante; “shqiptarët e Konstancës me në krye.I.Temon, i dërguan konferencës së Hagës, Memorandumin, me qëllim që Evropa e qytetëruar të mësonte e të kuptonte se kombi shqiptar dëshiron të jetojë si kombet e tjerë”.  (Gazeta “Bashkimi i Kombit “ 21 janar 1910).

Ka një lidhje gjithsesi të sinqertë,midis kryengritjeve shqiptare të viteve 1911-1912,me  veprimtarinë e intelektualit atdhetar të Strugës.Tashmë Ibrahim Temua e ka kuptuar përfundimisht qëllimin e turqve të rinj,ndaj ka shprehur haptaz mendimet e veta duke mos patur me snjë dëshirë që të jetonte me premtimet e tyre.Për më tej,ai është ndër organizatorët kryesorë të Partisë Demokratike,në radhët e së cilës u mbështjellën personalitete të dëgjuar dhe intelektualë të shumtë, turq dhe shqiptarë.Kështu që në verën e vitit 1912,prej penës mjeshtërore të birit të Strugës do të hartohej një peticion tejet i ashpër,drejtuar Fuqive të mëdha.Në këtë peticion shprehej krejt haptas,se shqiptarët nuk mund të jenë kurrsesi prishës të qetsisë në Ballkan,ashtu siç pretendojnë turqit e rinj,përkundrazi,shtoi ai,nëse ngrihen e kërkojnë të rebelohen,kjo ndodh sepse ata nuk mund të durojnë dot sundimin otoman.Ibrahim Temua ndërkaq i siguronte përfaqsuesit e Fuqive të Mëdha,se shqiptarët nuk do t’i lëshojnë armët nga dora pa fituar të drejtat e tyre.Në tetorin e vitit 1912,në krye të shqiptarëve,të kolonisë të qytetit të Konstancës,Ibrahim Temua,pret bujarisht plakun e Vlorës Ismail Qemalin.Ai e siguron këtë,se shpejt shqiptarët e Rumanisë,ashtu siç e patën mbështetur në decenie pavarsinë e atdheut të tyre,edhe tani do të bënin ç’ishte e mundur duke i ardhur në ndihmë çështjes së madhe të lirisë. E vërteta është se prej atyre ditëve aq emocionuese në Rumani,plaku Ismail Qemali do të fitonte guxim e shpresa të mëdha për të ardhmen.Duke njohur kontributin e madh të Ibrahim Temos,në rrafsh të propagnadimit të çështjes shqiptare,Ismail Qemali,nuk harron të përmend këtë vepër në tubimet mes shqiptarëve atje. Lufta ballkanike e nisur,gjendja e nderë politike në atdhe, edetyroi birin e Strugës,të vijë në Shqipëri,në verën e vitit 1914. Mbase nuk duhet të harrojmë se me përpjekjet e mëdha të tij diplomatike,Ibrahimi shkoi në Shqipëri,në krye të një reparti të tërë sanitarësh rumun për t’i ndihmuar sadopak fatit të mbrapshtë të bashkëkombasve të vet.Ai takohet me Princ Vidin dhe ky, (sigurisht duke patur mendimet e atdhetarëve të tjerë) vendos Ibrahim Temon në detyrën e drejtorit të shëndetsisë,pranë qeverisë së tij.Menjëherë,sapo u vu në këtë detyrë,biri i Strugës nisi nga puna për organizimin sa më të plotë të shërbimit shëndetsor në Shqipëri.E vërteta është se ky shërbim,asaj kohe kishte mjaft të meta dhe sigurisht një njeri nuk mund të nxirrte kurrsesi dot prej prapambetjes por sidoqoftë ndihmesa e Temos ishte e paçmaur ngase brenda saj ndërthurej aftësia e lartë profesionale me humanizmin dhe dashurinë e thellë të tij,për bashkëkombasit.Sigurisht,masat dhe veprimtaria e gjërë e Ibrahimit,në rrafsh të organizimit shëndetsor,nuk do të shkëputnin dot,vëmendjen aktive të tij,ndaj ngjarjeve politike.Kështu në gushtin e vitit 1914,kur rebelët e Haxhi Qamilit,patën rrethuar qytetin e Durrësit, Ibrahim Temua,së bashku me Isa Boletinin dhe mehmet Pashë Derallën,kërkuan të bisedojnë me këto formacione të gënjyera shqiptarësh.Anipse,rebelët nuk pranuan kërkesat e këtyre tri burrave,ata me fjalën e matur,me mendimin e pjekur atdhetar, u bënë të qartë se këta luftëra mes vedit,ishin tek e mbramja një peng i madh,në ardhmërinë e vendit të tyre.

Me largimin e Princ Vidit nga Shqipëria,edhe Ibrahim Temua,në krye të sanitarëve vullnetarë rumun,shkon përsëri në Konstance dhe nis nga puna e mjekut.Sidoqoftë,dezilucioni e pesimizmi nuk kanë zënë vend në shpirtin e tij dhe kjo duket në krejt veprimtarinë e mëtejme.Kështu në vitin 1919 Temon do ta shohim në Paris,si delegat-përfaqsues i kolonive shqiptare të Rumanisë.Në aktin e përfaqsimit të Temos,në këtë konferencë,shprehej hapur se ai ngarkohej të siguronte kushtet më të mira për të zgjeruar kufijtë e shtetit të cunguar “për formimin e një Shqipërie me kufijtë e saj etnike,në përputhje me parimet e kombësisë dhe për të mbrojtur të drejtat e ligjshme të popullit shqiptar”.(Arkivi Qendror i Shtetit,fondi 19,dosja 11,fleta 7).

E vërteta është se Ibrahim Temua, Pandeli Evangjeli, Gjergj Fishta, Mihail Turtulli, Mid’hat Frashëri, Parashqevi Qirjazi etj,zhvilluan një luftë të ashpër diplomatike në konferencë. Duke e kuptuar në telb, rrezikun që i vinte Shqipërisë, prej indiferencës së Fuqive të Mëdha dhe  lakmisë së fqinjëve, këta shprehën hapur aspiratën për liri të Shqipërisë, duke kërkuar për më tej edhe kufijtë natyrale të trojeve arbërore. Në diskutimet e peticionet e tyre, të shumta, krahas demaskimit të politikave grabitçare greko-serbe, u kundërshtuan gjithashtu pretendimet italiane për qytetin e Vlorës. Me kulturën e madhe që zotëronte, me intelektin e shumëanshëm, Ibrahim Temua, mundi të takojë edhe të bisedojë me politikënë e diplomatë të shumtë. Historiografia shqiptare, ka nxjerë në pah (sidoqoftë jo të plotë) edhe replikat që ky trim i Strugës ka shkëmbyer me kryeministrin serb të asaj kohe Pashiçin. Pas tri-katër muajve qëndrimi në Francë e Zvicër, Temoja kthehet sërish në Rumani.Tashmë ai gëzon popullaritet të madh jo vetëm tek kolonistët shqiptarë aty, por edhe tek shtresat e gjëra të popullit rumun. Ai ka dijtur të çmoje tek ky popull, ndihmën që u është dhënë atdhetarëve shqiptarë dhe pa e shpërfillur këtë, me veprën e vet humane ka ngritur ura të forta miqësie midis dy popujve ballkanik. Është kjo arsyeja që, në zgjedhjet parlamentare të vitit 1920 në Rumani, Ibrahim Temoja fiton shumicë votash dhe zgjidhet kësisoj antar i Senatit Rumun.

Anipse,në funksione kaq të larta,në Rumuni,shpirti dhe sytë e Temos,ishin përherë në atdheun e vet.Një tufë letërkëmbimesh të këtyre viteve,shprehin dhe tregojnë me qartësi të dukshme,shqetsimin e atdhetarit i cili në çdo moment jeton me fatet e kombit të vet.Pa u shkëputur për asnjë moment nga profesioni i tij human,doktor Ibrahimi,ndiqte me vëmndje fatin e shqiptarëve.Ajo çka vlen të mos harrohet,është fakti se ky shqetsim ishte pothuaj i njejtë si për ata të Strugës,edhe të Shkupit,si për ata të Kosovës edhe për Çamërinë.

Kështu në vitin 1923, u nënshkrua një marrëveshje turko-greke për shkëmbimin e popullsisë së këtyre dy vendeve. E vërteta është se pas nënshkrimit të kësaj marëveshjeje, nuk qenë as grekë dhe as turq, ata që linin trojet e veta stërgjushërore, por shqiptarë. Krahas luftës së madhe që bënte asaj kohe Mid’hat Frashëri, në detyrën e ministrit të shtetit shqiptar në Athinë, shohim se ka një veprimtari konkrete diplomatike e publicistike të Ibrahim Temos.Në artikullin “Një rrezik për kombin shqiptar” që banonte asaj kohe, biri i Strugës pohonte se ishin  kijëra shqiptarë që shpërnguleshin prej trojeve të tyre në Maqedoninë Shqiptare dhe Çamëri. Kjo shpërngulje, këmbëngulte ai, binte ndesh me konventën e Lozanës dhe për këtë, qeveritë greke e turke duheshin vënë përballë përgjegjsisë së opinjonit ndërkombëtar. Pos të tjerave, në këtë artikull duke paraparë rrezikun e madh të shkombëtarizimit Temoja shprehej se “Veprime të tilla janë të palejueshme ngase janë jonjerzore,bëhen me forcë dhe pa e pyetur popullin”. (Gazeta “Shqipëria e Re” , Konstancë, 28 janar 1923 ).Viti 1928, do të sillte disa ditë gëzimi të madh,për birin e Strugës.Ai vjen në atdheun e vet dhe pritet me madhështi prej miqve, shokëve, bashkëluftëtarëve, popullit që ja kishte dëgjuar zërin, birit të vet.Shumë prekëse ka qenë për te, takimi i fundit me Dervish Himën i cili lëngonte në shtrat prej sëmundjeve të rënda. Dy burrat dy trimat, dy mendimtarët e mëdhenj, në ato ditë bisedash të pafundme, risollën historinë e kombit të tyre, veçmas historinë e treva të Dibrës ku patën jetuar e punuar më shumë. Duke qenë mjek tepër i aftë, megjithë ndihmën e madhe që i dha,Temua e kuptoi se pak jetë kish mbetur për bashkëluftëtarin e tij, ndaj dhe u nda i pikëlluar.

Pritje e veçantë rezervoi me këtë rast,edhe Mbreti i shqiptarëve Ahmet Zogu.Në bisedën e ngrohtë me të,Mbreti e informoi doktor Temon mbi gjendjen e përgjithshme në Shqipëri,mbi rendin,ushtrinë e sidomos mbi arësimin dhe shëndetësinë.Më pas në një intervistë të dhënë rreth këtij takimi,në gazetën e shqiptarëve “Shqipëria e Re” në Konstancë,Ibrahim Temua shprehet se ai i kish kërkuar Mbretit të shqiptarëve që të mund të jepte një amnisti të përgjithshme për krejt patriotët shqiptarë dhe ky kish pranuar se do ta bënte.Koha provoi se Mbreti Zog,vërtet amnistoi,madje mjaft kundërshtarë i vuri në funksione të larta shtetërore.

Në vitet 30, të shekullit që lamë pas, anipse i thyer në moshë doktor Temoja do të vijonte pa ndërprerje punën duke dëshmuar jo vetëm shpirtin human në profesion,por edhe mendimin e gjallë për ardhmërinë e atdheut. Ai nuk rresht së mbajturi korespondencë, shkruan pa mbarim letra e kur gjen kohë, në ditarin e vet intim, flet për vitet kur drejtonte komitetet e “Bashkim – Përparimit”. Me këshillat e vazhdueshme të gruas dhe fëmijëve,vetëm kur kishte 75 vjeç e ndërpret punën. Doktorin e famshëm shqiptar e kërkojnë në çdo anë të Rumunisë por ai tashmë s’ka më forcë për të punuar. Ka forca gjithsesi të mendoje e të flasë aq bukur për Strugën e vet të dashur, e krejt Shqipërinë. Këto biseda kaq të bukura,do t’i priste veç vdekja, më 2 gusht 1945.
____________
Marrë nga ina-online.net